برنامه غیرمتمرکز (DApps) چیست؟

کاربرد بلاک چین فقط به معامله ارزهای دیجیتال محدود نمی‌شود، در واقع می‌تواند زیر ساختی برای ساخت و اجرای برنامه‌ها یا اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز باشد که احتمال دارد با یکی از آن‌ها هم آشنایی داشته باشید؛ بازی تلگرامی همستر! البته اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز فقط محدود به بازی نمی‌شوند و کاربردهای متنوعی دارند که در این مطلب از ایران بروکر می‌خواهیم درباره نحوه عملکرد آن‌ها، کاربرد، ویژگی‌ها، مزایا و چالش‌ها و نمونه‌های آن صحبت کنیم. با ما همراه باشید.

تعریف برنامه غیرمتمرکز (DApps)

برنامه‌های غیرمتمرکز (Decentralized Application) که به آن‌ها به اختصار DApps گفته می‌شود اپلیکیشن‌هایی متن باز و غیرمتمرکز هستند که کاربردهای بسیار متفاوتی از امور مالی غیرمتمرکز (DeFi) گرفته تا بازی‌، سرگرمی و رسانه‌های اجتماعی دارند. اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز مانند سایر برنامه‌هایی هستند که در تلفن همراه یا وب‌سایت‌ها اجرا می‌شوند با این تفاوت که روی بلاک چین‌های همتا به همتا (P2P) ساخته می‌شوند.

DAppها بخشی از Web3 محسوب می‌شوند، که نسل جدید و فعلی شبکه جهانی وب است. استفاده از بلاک چین به DApps این امکان را می‌دهد که داده‌ها را از طریق شبکه‌های توزیع‌شده پردازش کرده و تراکنش‌ها را اجرا کند. همچنین بلاک چین باعث می‌شود داده‌های DApps به‌شکل غیرمتمرکز ذخیره شوند و تحت کنترل مرجع یا شرکت واحدی نباشد.

این موضوع باعث شده تغییر یا دستکاری اطلاعات ممکن نباشد و احتمال هک و حملات مخرب به اطلاعات کاهش یابد، از طرفی اپلیکیشن‌های غیرمتمرکزی که از بلاک چین برای زیرساخت خود استفاده می‌کنند، همیشه در دسترس هستند. بسیاری از DAppها روی بلاک چین اتریوم با استفاده از قراردادهای هوشمند ساخته می‌شوند.

نحوه عملکرد برنامه های غیرمتمرکز

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، برنامه‌های غیرمتمرکز (DApps) بر بستر بلاک چین اجرا می‌شوند؛ بلاکچین نوعی دفترکل توزیع‌شده است که داده‌ها را به‌صورت غیرمتمرکز و تغییرناپذیر ذخیره می‌کند. برخلاف تصور رایج، DAppها مستقیماً توسط توکن‌ها اعتبارسنجی نمی‌شوند، بلکه این فرایند توسط نودها یا اعتبارسنج‌های شبکه انجام شده و توکن‌ها عمدتاً برای پرداخت کارمزد تراکنش‌ها (Gas) یا تعامل با اپلیکیشن به کار می‌روند.

برای درک ساده‌تر ساختار DAppها، می‌توان آن‌ها را به دو بخش فرانت‌اند و بک‌اند تقسیم کرد. فرانت‌اند همان رابط کاربری است که کاربر با آن تعامل دارد و معمولاً شباهت زیادی به اپلیکیشن‌های متمرکز دارد. در مقابل، بک‌اند شامل منطق اصلی برنامه است که در قالب قراردادهای هوشمند روی بلاک چین اجرا می‌شود. این قراردادها مجموعه‌ای از قوانین از پیش تعریف‌شده هستند که به‌صورت خودکار و بدون نیاز به واسطه اجرا می‌شوند.

در بسیاری از موارد، بک‌اند DApp به‌طور کامل روی بلاکچین قرار ندارد و ممکن است برخی اجزا (مانند APIها یا اوراکل‌ها) خارج از زنجیره و به‌صورت مکمل عمل کنند. با این حال، هسته اصلی منطق برنامه توسط قراردادهای هوشمند مدیریت می‌شود. بلاک چین‌هایی مانند Ethereum از محبوب‌ترین بسترها برای اجرای این قراردادها هستند.

برای ساخت یک DApp، معمولاً چندین قرارداد هوشمند در کنار یک رابط کاربری توسعه داده می‌شوند. این رابط کاربری می‌تواند روی سرورهای متمرکز یا سیستم‌های ذخیره‌سازی غیرمتمرکز مانند IPFS میزبانی شود. کاربران برای تعامل با DAppها معمولاً به ابزارهایی مانند کیف پول‌های Web3 نیاز دارند تا بتوانند تراکنش‌ها را امضا و به شبکه ارسال کنند.

در نهایت، بیشتر DAppها از طریق مرورگرهای وب قابل دسترسی هستند، اما برای عملکرد صحیح به افزونه‌ها یا کیف پول‌هایی نیاز دارند که امکان اتصال به بلاک چین را فراهم کنند. بنابراین محدودیت اصلی در اجرای آن‌ها به نبود زیرساخت Web3 مربوط می‌شود، نه خود مرورگر.

کاربرد برنامه غیرمتمرکز

DApps به‌دلیل ماهیت غیرمتمرکز و غیرقابل کنترل بودن توسط نهادهای مرکزی، محبوبیت زیادی داشته و کاربردهای بسیاری پیدا کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین این کاربردها می‌توان به امور مالی غیرمتمرکز (DeFi) مانند خدمات وام دهی و وام گیری اشاره کرد که کاربران با استفاده از دیفای می‌توانند از امور مالی به شکلی متفاوت بهره ببرند. علاوه بر امور مالی غیرمتمرکز، DApps در زمینه سرگرمی و بازی‌ها نیز کاربرد دارند.

طبق داده‌های سایت چین آنالیز (لینک گزارش)، آمارها نشان می‌دهند که میزان کلاهبرداری‌ها در پلتفرم‌های دیفای از سال ۲۰۲۱ به بعد موازات با افزایش محبوبیت آن‌ها افزایش یافته است.

بازی‌های مبتنی بر بلاک چین، دارایی‌های دیجیتال واقعی مانند NFT را به بازیکنان می‌دهند و مالکیت و انتقال این دارایی‌ها را شفاف و قابل پیگیری می‌کنند. همچنین، در شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز، کاربران می‌توانند محتوا تولید کرده و آن را منتشر و مدیریت کنند بدون آن‌که مرجع مرکزی بخواهد آن‌ها را کنترل کند. می‌توان گفت که ترکیب ۵ ویژگی کلیدی که در بخش بعدی بررسی می‌کنیم، دلیل تمام کاربردهای مهم و متنوع برنامه‌های غیرمتمرکز است.

ویژگی‌های برنامه های غیرمتمرکز

برنامه‌های غیرمتمرکز چند ویژگی کلیدی و مهم دارند که باعث افزایش محبوبیت و کاربرد آن‌ها شده است. این ویژگی‌ها شامل متن‌باز بودن، ‌ذخیره‌سازی غیرمتمرکز، پشتیبانی رمزنگاری و قراردادهای هوشمند و اجرای همتا به همتا است که در ادامه این بخش هر کدام را بررسی خواهیم کرد.

ذخیره‌سازی غیرمتمرکز (Decentralized Storage)

داده‌های برنامه‌های غیرمتمرکز روی بلاک‌هایی به‌هم مرتبط در بلاک چین ثبت و ذخیره می‌شوند. این در حالی است که در اپلیکیشن‌های معمولی، داده‌ها روی سرورها و پایگاه داده‌های مرکزی ذخیره می شوند. ساختار ذخیره داده DApps باعث می‌شود که این برنامه‌ها همیشه در دسترس باشند و احتمال حملات مخرب به داده‌ها و یا هک کاهش یابد.

پشتیبانی رمزنگاری (Cryptographic Support)

تمام تراکنش‌ها و داده‌های ذخیره‌شده در DApp با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته رمزنگاری اعتبارسنجی می‌شوند. این فرایند باعث می‌شود اطلاعات دست‌کاری نشود و صحت آنها در شبکه قابل اثبات باشد. رمزنگاری همچنین امنیت کاربران و تراکنش‌ها را افزایش داده و امکان اعتماد بدون وجود یک مرجع مرکزی را فراهم می‌آورد. در نتیجه، حریم خصوصی و امنیت داده‌ها به‌میزان زیادی افزایش می‌یابد.

اجرای همتا به همتا (Peer-to-Peer Execution)

برنامه‌های غیرمتمرکز روی شبکه‌های همتا به همتا (Peer to Peer) ساخته و اجرا می‌شوند؛ سیستمی که هیچ کنترل مرکزی بر آن وجود ندارد و در آن کاربران می‌توانند مستقیم با هم و بدون واسطه تعامل داشته باشند و تراکنش‌های خود را انجام دهند. این ساختار همچنین سیستم را در برابر اختلال‌ها مقاوم کرده و دسترسی همیشگی کاربران به آن را تضمین می‌کند.

متن باز (Open Source)

اوپن سورس بودن به این معنی بوده که کد برنامه‌های غیرمتمرکز برای همه افراد از جمله توسعه‌دهندگان و کاربران قابل مشاهده و بررسی است. این میزان از شفافیت به افزایش اعتماد کاربران کمک می‌کند. برای ایجاد تغییرات و یا به‌روزرسانی‌ها در برنامه و عملکرد آن از مکانیزم اجماع استفاده می‌شود که تنها با توافق اکثریت کاربران امکان‌پذیر خواهد بود.

متن‌باز بودن همچنین امکان توسعه مستقل و ایجاد نسخه‌های جدید از برنامه را فراهم می‌کند. به همین دلیل، جامعه بزرگی می‌تواند روی پیشرفت و بهبود برنامه همکاری کند.

پشتیبانی از قراردادهای هوشمند (Smart Contract Support)

DApps برای اجرای خود از قراردادهای هوشمند استفاده می‌کنند که روی بلاک چین‌های محبوبی مانند اتریوم ذخیره شده‌اند. این قراردادها قوانین برنامه‌های غیرمتمرکز را به صورت خودکار اجرا کرده و تراکنش‌ها را بدون نیاز به واسطه مدیریت می‌کنند. استفاده از قرارداد هوشمند باعث شفافیت، کاهش خطا و افزایش امنیت می‌شود. همچنین توسعه‌دهندگان می‌توانند چندین قرارداد هوشمند را با هم ترکیب کرده و برنامه‌های بسیار پیشرفته‌تر، قابل اعتماد و پیچیده‌تر بسازند.

مزایا استفاده از برنامه غیرمتمرکز

برنامه‌های غیرمتمرکز امروزه به یکی از محبوب‌ترین و پرکاربردترین زمینه‌ بلاک چین تبدیل شده‌اند و ترکیب ویژگی‌های بالا و مزایای زیر باعث شده است که کاربران زیادی را به خود جلب کند. همه این موارد باعث شده که برنامه‌های غیرمتمرکز در حوزه‌های مالی، سرگرمی، بازی، شبکه‌های اجتماعی و حتی مرور وب به‌سرعت در حال رشد باشند.

• دسترسی همیشگی و بدون واسطه: از آن‌جاکه DApps روی بلاک چین اجرا می‌شوند، بنابراین در هر ساعت از شبانه روز و بدن محدودیت در دسترس بوده و هیچ واسطه‌ای نیز وجود ندارد.
• امنیت بالا: داده‌ها و تراکنش‌ها با استفاده از فناوری بلاک چین و قراردادهای هوشمند رمزنگاری و اعتبارسنجی می‌شوند که ریسک دستکاری یا تقلب را کاهش می‌دهد.
• شفافیت و اعتماد: استفاده DApps از فناوری بلاک چین به کاربران این امکان را می‌دهد که بتوانند همه تراکنش‌ها و عملکرد‌های ثبت شده از برنامه غیرمتمرکز را بررسی کنند، بدون آن‌که نیاز باشد به یک مرجع مرکزی اعتماد نمایند.
• انعطاف‌پذیری و توسعه‌پذیری: توسعه‌دهندگان می‌توانند با ایجاد تغییراتی روی کدهای DApps، برنامه‌های جدید و ترکیبی بسازند بدون آن‌که محدود به زیرساخت یک شرکت یا سرور مرکزی باشند.

چالش های برنامه های غیر متمرکز

باوجود مزایا و ویژگی‌های مثبت فراوان، برنامه‌های غیرمتمرکز چالش‌ها و ریسک‌هایی دارند که قبل از شروع به فعالیت کردن با آن‌ها بهتر است کاربران به آن توجه ویژه‌ای داشته باشد و برای موفقیت بیشتر بهتر بوده که برطرف شوند. این موانع هم برای توسعه‌دهندگان و هم برای کاربران اهمیت زیادی دارند.

مسائل مقیاس پذیری (Scalability Issues)

یکی از مهم‌ترین چالش برنامه‌های غیرمتمرکز، مقیاس‌پذیری است. هر تراکنش در بلاک چین باید توسط شبکه‌ای از نودها تأیید شود. اگر تعداد تقاضاها در دوره‌هایی افزایش یابد، ممکن است شبکه کند شده، هزینه‌ها بالا رفته و تأیید تراکنش‌ها با تأخیر مواجه شود.

به‌عنوان مثال شبکه اتریوم هنگام ازدحام شبکه، کارمزدهای گس را افزایش می‌دهد که باعث می‌شود کارمزد تراکنش‌های کاربرانی که از DApps استفاده می‌کنند گران‌تر شود. راهکارهایی مانند فناوری‌های Layer 2 برای کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت تراکنش‌ها توسعه یافته‌اند.

رابط کاربری (User Experience – UX)

کار کردن با بسیاری از DAppها برای بسیاری از افراد به‌ویژه کاربرانی که با فناوری بلاک چین آشنا نیستند می‌تواند پیچیده و کمی مشکل باشد. رابط کاربری سخت، فرایند پیچیده ثبت نام و نیاز به مدیریت کلیدهای خصوصی می‌تواند مانعی برای بسیاری از کاربران و علاقه‌مندان در این زمینه باشد. بنابراین بهبود تجربه کاربری برای جذب مشتری و ارائه رابط‌های کاربرپسند و ساده می‌تواند به افزایش مخاطب و تعداد کاربران کمک کند.

عدم قطعیت قانونی و مقرراتی (Legal and Regulatory Uncertainty)

DApps به دلیل ماهیت غیرمتمرکز بودن آن‌ها و نداشتن یک مرجع مشخص و واحد، تعیین مسئولیت رعایت قوانین و مقررات برای آن‌ها دشوار است. این موضوع می‌تواند برای کاربران و سرمایه‌گذاران ریسک ایجاد کند، زیرا قوانین جدید ممکن است عملکرد DApps را تحت‌تأثیر قرار دهد. توسعه‌دهندگان باید اطمینان حاصل کنند که برنامه‌هایشان با قوانین محلی سازگار باشد و ریسک‌های قانونی برای سرمایه‌گذاران را به حداقل برساند.

انواع برنامه‌های غیر متمرکز

برنامه‌های غیرمتمرکز در حوزه‌های مختلفی ورود کرده‌اند و کاربردهای آن‌ها محدود به امور مالی غیرمتمرکز یا بازی نیست. از رسانه‌های اجتماعی گرفته تا سرگرمی و بازارهایی برای خرید و فروش ان اف تی. در ادامه برخی از رایج‌ترین انواع برنامه‌های غیرمتمرکز را معرفی و بررسی خواهیم کرد.

برنامه‌های بازی (Gaming DApps)

فناوری بلاک چین و برنامه‌های غیرمتمرکز وارد صنعت بازی هم شده و روش تعامل بازیکنان با دارایی‌های درون بازی را متحول کرده است. در بازی‌های مبتنی بر بلاک چین، بازیکنان مالک واقعی دارایی و آیتم‌های خریداری شده در بازی‌ها هستند. سپس می‌توانند آن‌ها را در بازارهای ثانویه معامله کرده و یا بفروشند.

به عنوان مثال، بازی Axie Infinity به بازیکنان امکان جمع‌آوری، پرورش و مبارزه با موجودات مجازی به نام Axie را می‌دهد. بازیکنان می‌توانند پاداش خود را به صورت ارز دیجیتال دریافت کنند. به این بازی‌ها، (Play-to-Earn) می‌گویند که به سرعت هم در حال گسترش هستند.

برنامه‌های مالی غیرمتمرکز (DeFi DApps)

یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی که DApps توانستند تأثیرات بسیار بزرگی روی آن بگذارند، امور مالی غیرمتمرکز یا DeFi است. این برنامه‌ها به کاربران این امکان را می‌دهند که بتوانند امور مالی خود را مانند وام‌دهی و وام‌گیری، سرمایه‌گذاری و معاملات را بدون واسطه‌های بانکی و سیستم مالی سنتی انجام دهند. به عنوان مثال، Aave یک پلتفرم وام‌دهی است که کاربران می‌توانند دارایی قرض بگیرند یا با وام دادن دارایی‌های خود سود کسب کنند.

برنامه‌های شبکه اجتماعی (Social Media DApps)

علاوه‌بر بازی و امور مالی، برنامه‌های غیرمتمرکز مبتنی بر بلاک چین به حوزه شبکه‌های اجتماعی نیز ورود کرده‌اند. پلتفرم‌های اجتماعی غیرمتمرکز که بر بستر بلاک چین ساخته می‌شوند، به کاربران این امکان را می‌دهند که محتواهای خود را بدون محدودیت، سانسور یا حذفیات به اشتراک بگذارند، بدون اینکه مرجع مرکزی بخواهد آن‌ها را محدود کرده و یا قوانین تحمیلی وضع کند.

به عنوان مثال Steemit یک پلتفرم اشتراک‌گذاری محتوا است که کاربران می‌توانند از آن برای تولید و مدیریت محتوا استفاده کنند. در این بخش به برخی از نمونه‌های برنامه‌های غیرمتمرکز اشاره کردیم، اما در بخش بعدی به تعداد بیشتری از آن‌ها اشاره خواهیم کرد.

نمونه‌هایی از برنامه‌های غیرمتمرکز dApp

• چین لینک (Chainlink): چین لینک مانند یک واسطه میان دنیای واقعی و دنیای دیجیتالی عمل می‌کند و داده‌ها را از دنیای واقعی جمع‌آوری کرده و به برنامه‌ها در بلاک چین می‌دهد. برای مثال، گوگل از Chainlink برای پلتفرم BigQuery خود استفاده می‌کند تا داده‌ها را مطمئن و شفاف پردازش کند.
• تریس دونیت (TraceDonate): سرویسی است که مؤسسات خیریه و اهداکنندگان را به دریافت‌کنندگان متصل می‌کند تا اعتماد و شفافیت را در این فرآیند افزایش دهد. با استفاده از این سرویس، وجوه در کیف پول دیجیتال نگهداری می‌شوند و اهداکننده می‌تواند مسیر هزینه شدن کمک‌های خود را پیگیری کند.
• مایندز (Minds): این اپلیکیشن نیز یکی دیگر از برنامه‌های غیرمتمرکز است که مانند Steemit عمل می‌کند. کد این اپلیکیشن متن‌باز بوده و داده‌های تمامی کاربران رمزنگاری می‌شود. کاربران می‌توانند کنترل کامل بر محتواهای خود داشته باشند و هیچ شرکت یا نهاد مرکزی نمی‌تواند محدودیتی برای دسترسی و فعالیت آن‌ها اعمال کند.
• یونی سواپ (Uniswap): صرافی غیرمتمرکز یونی سواپ را می‌توان یکی از پلتفرم‌های پیشرو در حوزه دیفای دانست. این صرافی امکان معامله توکن‌ها را بدون واسطه و احراز هویت برای کاربران فراهم می‌آورد. کاربران می‌توانند به صورت مستقیم توکن‌های خود را مبادله کنند و نقدینگی شبکه به وسیله استخرهای غیرمتمرکز تأمین می‌شود.
• استیمیت (Steemit): یک رسانه اجتماعی مبتنی بر بلاک چین است که کاربران می‌توانند محتواهای خود را روی این پلتفرم به اشتراک گذاشته و در ازای آن پاداش به‌صورت ارز دیجیتال کسب کنند. تفاوت این پلتفرم با سایر پلتفرم‌های متمرکز در این است که هیچ کنترلی از سمت مرجع واحدی وجود ندارد و کاربران می‌توانند بدون سانسور یا محدودیت‌، محتوای خود را به اشتراک بگذارند.

کلام پایانی | برنامه غیرمتمرکز چیست؟

برنامه‌های غیرمتمرکز، اپلیکیشن‌هایی هستند که روی بلاک چین ساخته شده و امنیت و شفافیت بیشتری نسبت به اپلیکیشن‌های معمولی را برای کاربران به ارمغان می‌آورد. DAppها متن‌باز و غیرمتمرکز بوده و در حوزه‌های متفاوتی از جمله امور مالی غیرمتمرکز (DeFi)، بازی‌ها، سرگرمی و رسانه‌های اجتماعی کاربرد دارند.

البته با وجود مزایایی همچون امنیت بالا، دسترسی همیشگی، بدون واسطه و شفافیت بالا، چالش‌هایی مانند مشکلاتی در مقیاس‌پذیری، تجربه کاربری پیچیده و عدم قطعیت قانونی و مقرراتی هم دارند. از شناخته شده‌ترین نمونه‌های برنامه‌های غیرمتمرکز نیز می‌توان به چین لینک، آوه و صرافی غیرمتمرکز یونی سواپ (Uniswap) اشاره کرد.