چرا بانک‌های مرکزی طلا می خرند و چه تأثیری بر قیمت طلا دارند؟

علی‌رغم روند نزولی قیمت طلا در سال 2026، بانک‌های مرکزی همچنان به افزایش ذخایر طلا ادامه داده‌اند. قیمت طلا از ابتدای سال تا ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ حدود 10.4 درصد کاهش یافته است. بااین‌حال، طبق گزارش ۳ نوامبر ۲۰۲۶ شورای جهانی طلا، بانک‌های مرکزی در ۹ ماه نخست ۲۰۲۶ حدود 675 تن طلا خریده‌اند؛ رقمی که ۶ درصد از دوره مشابه سال قبل بیشتر است.

رفتار بانک‌های مرکزی در طول سال‌‌های اخیر یک پرسش مهم را ایجاد می‌کند: چرا بانک‌های مرکزی طلا می خرند؟ تنوع‌‌بخشی به ذخایر، کاهش وابستگی به ارزهای خارجی، مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیک و برخورداری از دارایی نقدشونده برای شرایط بحرانی اصلی‌ترین انگیزه‌های افزایش تقاضای جهانی طلا توسط بانک‌های مرکزی است. در ادامه، دلایل این رفتار بانک‌های مرکزی، کشورهای پیشرو در افزایش ذخایر طلا و تأثیر این روند بر قیمت جهانی و بازار طلای ایران را بررسی می‌کنیم.

چرا بانک‌های مرکزی طلا می خرند؟

مهم‌ترین دلایل خرید طلا توسط بانک‌های مرکزی عبارت‌اند از:

• تنوع‌بخشی به سبد ذخایر و کاهش وابستگی به دلار؛
• محافظت در برابر ریسک‌های ژئوپلیتیک و محدودیت دسترسی به دارایی‌های خارجی؛
• حفظ ارزش ذخایر در دوره‌های تورم و بی‌ثباتی اقتصادی؛
• نگهداری دارایی‌ای نقدشونده، بدون ریسک اعتباری ناشر.

در ادامه پیرامون هر یک از موارد فوق بیشتر توضیح می‌دهیم.

تنوع‌‌بخشی به ذخایر و دلارزدایی

بانک مرکزی برای پرداخت‌های خارجی و مقابله با شوک‌های اقتصادی به ذخایر متنوع نیاز دارد. اگر بخش بزرگی از این ذخایر در قالب دلار نگهداری شود، تغییر ارزش آن ارز یا سیاست‌های کشور صادرکننده یعنی آمریکا می‌تواند بر کل عملکرد بانک مرکزی اثر بگذارد. خرید طلا راهی برای کاهش این تمرکز است. این روند گاهی به‌عنوان بخشی از فرایند دلارزدایی در اقتصاد جهانی تعبیر می‌شود؛ هرچند تنوع‌بخشی به ذخایر لزوماً به‌معنای دنبال‌کردن سیاست دلارزدایی نیست

طبق گزارش صندوق بین‌المللی پول در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، سهم دلار از ذخایر ارزی جهان در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ به ۵۶.۷ درصد رسید.

از سوی دیگر، بانک مرکزی اروپا در گزارش ژوئن ۲۰۲۶ سهم طلا از کل ذخایر رسمی شامل ارز و طلا را در پایان ۲۰۲۵ حدود ۲۷ درصد برآورد کرد. روند کاهش سهم دلار در ذخایر ارزی جهان با شیب ملایم در سال‌های اخیر ادامه داشته است.

کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیک

تجربه روسیه نشان داد دسترسی به ذخایری که در خارج از کشور نگهداری می‌شوند، در شرایط بحران‌های ژئوپلیتیک ممکن است محدود شود. شورای اتحادیه اروپا در ۲۸ فوریه ۲۰۲۲، در واکنش به حمله روسیه به اوکراین، معاملات مرتبط با مدیریت ذخایر و دارایی‌های بانک مرکزی روسیه را در اتحادیه اروپا ممنوع کرد. طبق اطلاعات منتشرشدها در گزارش ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۲۱۰ میلیارد یورو از دارایی‌های بانک مرکزی روسیه در اتحادیه اروپا مسدود است.

طلایی که بانک مرکزی در داخل کشور نگهداری می‌کند، برخلاف یک سپرده یا اوراق بهادار خارجی، به تعهد پرداخت نهاد صادرکننده وابسته نیست. البته محل نگهداری طلا اهمیت دارد؛ طلایی که در خزانه کشوری دیگر باشد نیز می‌تواند با محدودیت دسترسی روبه‌رو شود. در نظرسنجی شورای جهانی طلا (اینجا)، منتشرشده در ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۸۵ درصد از پاسخ‌دهندگان (مدیران ذخایر بانک‌های مرکزی)، پوشش ریسک‌های ژئوپلیتیک را عاملی مرتبط با سیاست افزایش سهم طلا در ذخایر خود دانسته‌اند.

محافظت در برابر تورم و بی‌ثباتی اقتصادی

عرضه طلا را نمی‌توان با تصمیم سیاست‌گذاری پولی به‌سرعت افزایش داد. به همین دلیل، بانک‌های مرکزی آن را یکی از ابزارهای حفظ ارزش ذخایر در افق بلندمدت می‌دانند. این ویژگی به معنی افزایش قطعی قیمت طلا در هر دوره تورمی نیست: نرخ بهره، ارزش دلار و رفتار سرمایه‌گذاران نیز می‌توانند قیمت آن را جابه‌جا کنند.

به‌عنوان نمونه‌ای از افزایش تقاضای راهبردی، شورای جهانی طلا در گزارش ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶ اعلام کرد میانگین خرید سالانه بانک‌های مرکزی در چهار سال گذشته حدود 1000 تن بوده؛ درحالی‌که میانگین دهه پیش از آن حدود ۵۰۰ تن بود. این نهاد، عملکرد طلا در بحران، تنوع‌بخشی و پوشش تورم را از دلایل اصلی نگهداری آن در ذخایر بانک‌های مرکزی معرفی می‌کند.

نقدشوندگی و حفظ آمادگی در بحران

طلا دارایی‌ای فیزیکی است که ریسک اعتباری ناشر ندارد، اما برای بانک‌های مرکزی تنها داشتن طلا کافی نیست؛ ذخیره باید در صورت نیاز، قابل‌دسترسی و قابل‌معامله نیز باشد. نمونه روشن آن اقدام بانک مرکزی هلند است؛ به گزارش شورای جهانی طلا در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶، این بانک حدود ۸۶ تن از ذخایر طلای خود را از محل‌های نگهداری در نیویورک و اتاوا به لندن انتقال داد تا نقدشوندگی و قابلیت معامله آن را بهبود دهد.

بانک‌های مرکزی کدام کشورها بیشترین ذخایر طلا را دارند؟

شورای جهانی طلا گزارش‌های ذخایر طلای بانک‌های مرکزی را در قالب گزارش‌های سه‌ماهه منتشر می‌کند. بر اساس جدیدترین گزارش شورای جهانی طلا در پایان سه‌ماهه سوم سال 2026 به ترتیب بانک‌های مرکزی آمریکا، آلمان و چین بیشترین ذخایر طلا را در اختیار دارند. در جدول زیر، آمار ذخایر طلای بانک‌های مرکزی 10 کشور نخست را بر اساس گزارش شورای جهانی طلا (لینک منبع) مشاهده می‌کنید.

کدام بانک‌های مرکزی در سال 2026 بیشترین خرید طلا را انجام داده‌اند؟

شورای جهانی طلا (این لینک) اعلام کرد که بانک‌های مرکزی طی چهار سال گذشته (2022 تا 2026) به‌طور میانگین هر سال ۱۰۰۰ تن طلا خریداری کرده‌اند که این رقم دو برابر میانگین ثبت‌شده در ۱۰ سال پیش از آن است. میزان تقاضای خرید طلا توسط بانک‌های مرکزی در سه‌ماهه سوم 2026 حدود 321 تن بود.

براساس گزارش‌های فصلی شورای جهانی طلا به ترتیب بانک‌های مرکزی چهار کشور لهستان، چین، ازبکستان و قزاقستان بیشترین میزان خرید طلا در 9 ماه نخست سال 2026 را انجام داده‌اند. در جدول زیر، بیشترین افزایش ذخایر طلای گزارش‌شده توسط بانک‌های مرکزی در ۹ ماه نخست ۲۰۲۶ را مشاهده می‌کنید.

نکته جالب توجه این است که بانک مرکزی لهستان در سال‌های 2025 و 2024 نیز به ترتیب با خرید 101.98 و 89.54 تن طلا رتبه نخست بیشترین میزان افزایش ذخایر طلا در بین بانک‌های مرکزی جهان را از آن خود کرده بود. بانک مرکزی لهستان با در پایان سال 2023 ذخیره 359 تن طلا رتبه 15 را در اختیار داشت. در پایان سه‌ماهه سوم سال 2026 این بانک مرکزی با ذخیره 673 تن طلا رتبه 7 را در جهان به خود اختصاص داده است.

بانک مرکزی چین هم از سال 2022 تاکنون در جمع 5 بانک مرکزی با بیشترین میزان خرید طلا در دنیا بوده است. بانک مرکزی چین در پایان سال 2021 با ذخیره 1948 تن طلا رتبه 6 را در اختیار داشت. در پایان سه‌ماهه سوم سال 2026 این بانک مرکزی با ذخیره 2409 تن طلا رتبه 2 را در جهان به خود اختصاص داده است.

چرا بانک‌های مرکزی کشورهای در حال توسعه و قدرت‌های اقتصادی نوظهور بیشتر طلا می‌خرند؟

نقطه شروع بانک‌های مرکزی در ذخیره‌سازی طلا یکسان نیست. اقتصادهای پیشرفته از گذشته ذخایر طلای بزرگی انباشته‌اند، اما سهم طلا در ذخایر بسیاری از اقتصادهای نوظهور هنوز پایین‌تر است. بر اساس گزارش شورای جهانی طلا در ۳ نوامبر ۲۰۲۶، سهم متوسط طلا از ذخایر کشورهای توسعه ‌یافته در پایان ۲۰۲۵ حدود ۳۰ درصد و در اقتصادهای نوظهور حدود ۱۵ درصد بوده است. بنابراین، گروه دوم برای افزایش وزن طلا در سبد خود فضای بیشتری دارد. حساسیت به ریسک ارزی و ژئوپلیتیک نیز می‌تواند انگیزه خرید را تقویت کند.

در مقابل، آمریکا سال‌هاست از دارندگان عمده طلا به شمار می‌رود و خرید خاصی مانند خریداران جدید انجام نمی‌دهد. بر اساس داده‌های شورای جهانی طلا، میزان ذخایر طلای بانک مرکزی آمریکا از سال 2004 تا 2026 ثابت باقی مانده است. همچنین ذخایر آلمان، فرانسه و بریتانیا نیز در سال‌های اخیر تغییرات محدودی داشته است.

خرید بانک های مرکزی چه تأثیری بر قیمت جهانی طلا دارد؟

تأثیر تقاضای جهانی طلا توسط بانک‌های مرکزی بر قیمت طلا را باید از دو زاویه دید. در کوتاه‌مدت، خرید آن‌ها تضمین‌کننده رشد قیمت نیست؛ به‌عنوان مثال، با وجود خرید خالص ۶۷۵ تن در ۹ ماه نخست ۲۰۲۶، بازده دلاری طلا تا ۳۰ اکتبر همان سال منفی ۱۰.۴ درصد بود. افزایش بازده اوراق، تقویت دلار یا فروش معامله‌گران می‌تواند اثر تقاضای بانک‌های مرکزی را موقتا خنثی کند.

در بلندمدت، خرید مستمر بانک‌های مرکزی می‌تواند از قیمت طلا پشتیبانی کند؛ زیرا بانک‌های مرکزی معمولا طلا را برای مدیریت ذخایر نگه می‌دارند، نه معامله کوتاه‌مدت. در نتیجه، بخشی از تقاضای بازار به نگهداری بلندمدت ذخایر رسمی اختصاص پیدا می‌کند و می‌تواند از قیمت طلا حمایت کند.

بااین‌حال، اندازه این اثر ثابت یا تضمین‌شده نیست و به تقاضای جهانی طلا از سوی سرمایه‌گذاران، صنعت و خریداران زیورآلات و نیز به عرضه معدن و طلای بازیافتی بستگی دارد. شورای جهانی طلا در چشم‌انداز منتشرشده در نوامبر ۲۰۲۶ تصریح می‌کند که خرید بانک‌های مرکزی ممکن است تا حدی از قیمت حمایت کند، اما رابطه آن‌قدر پایدار نیست که برای قیمت طلا کف قطعی تعیین کند.

چرا خرید طلای بانک های مرکزی برای سرمایه گذاران ایرانی مهم است؟

خرید بانک‌های مرکزی یکی از نشانه‌های تقاضای بلندمدت در بازار جهانی است و به سرمایه‌گذار ایرانی کمک می‌کند تصویر کامل‌تری از روند قیمت طلا داشته باشد. اما قیمت طلای داخل ایران فقط تابع اونس جهانی نیست: تغییر نرخ ارز، حباب سکه، هزینه معامله و شرایط عرضه و تقاضای داخلی نیز بر بازده ریالی اثر می‌گذارند.

بنابراین ممکن است اونس کاهش یابد اما قیمت داخلی طلا به دلیل رشد نرخ ارز بالا برود، یا برعکس. تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس آمار خرید بانک‌های مرکزی، سایر عوامل مؤثر بر قیمت طلای داخلی را نادیده می‌گیرد.

آیا افزایش خرید بانک های مرکزی سیگنال خرید طلا است؟

آمار خرید بانک‌های مرکزی به‌تنهایی سیگنال معتبر و قطعی برای خرید طلا نیست. بانک‌های مرکزی با اهداف و افق زمانی متفاوتی نسبت به سرمایه‌گذاران شخصی طلا می‌خرند. افزایش ذخایر رسمی می‌تواند نشانه‌ای از تقاضای پایدار باشد، اما زمان مناسب خرید یا بازده کوتاه‌مدت را مشخص نمی‌کند. تجربه افت قیمت در ۲۰۲۶، هم‌زمان با خرید خالص بانک‌های مرکزی، نمونه روشنی از این محدودیت است. پیش از خرید، باید نرخ ارز، قیمت و حباب ابزار مورد نظر، هزینه معامله، افق سرمایه‌گذاری و میزان ریسک‌پذیری را نیز سنجید.

آیا روند خرید طلا توسط بانک‌های مرکزی ادامه خواهد داشت؟

نشانه‌ها از تداوم تقاضای جهانی طلا توسط بانک‌های مرکزی حکایت دارند، اما این پیش‌بینی قطعی نیست. در نظرسنجی شورای جهانی طلا در ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۸۹ درصد از پاسخ‌دهندگان که از بین مدیران ذخایر بانک‌های مرکزی دنیا بودند، انتظار داشتند ذخایر طلای بانک‌های مرکزی جهان در یک سال آینده افزایش یابد و ۴۵ درصد انتظار افزایش ذخایر بانک مرکزی خودشان را داشتند. همچنین گزارش ۳ نوامبر ۲۰۲۶ این شورا پیش‌بینی می‌کند خرید کل سال ۲۰۲۶ احتمالاً دست‌کم به سطح ۲۰۲۵، یعنی حدود ۸۶۳ تن، برسد.

کلام پایانی | چرا بانک‌های مرکزی طلا می خرند؟

پاسخ به پرسش «چرا بانک‌های مرکزی طلا می خرند؟» بیش از آنکه به پیش‌بینی قیمت طلا مربوط باشد، به مدیریت ذخایر ملی بازمی‌گردد؛ تنوع‌بخشی، کاهش ریسک وابستگی به دارایی‌های خارجی، حفظ ارزش در بلندمدت و آمادگی برای بحران اصلی‌ترین انگیزه بانک‌های مرکزی برای تقویت ذخایر طلا در سال‌های اخیر بوده است.

بااین‌حال، افزایش تقاضای بانک‌های مرکزی به‌تنهایی رشد قیمت طلا را تضمین نمی‌کند. سرمایه‌گذاران ایرانی نیز باید در کنار روند تقاضای جهانی، نرخ دلار، قیمت اونس و شرایط بازار داخلی را در تصمیم‌گیری خود در نظر بگیرند. بنابراین، خرید بانک‌های مرکزی را باید یک عامل بنیادی و بلندمدت در تحلیل طلا دانست، نه سیگنال قطعی برای خرید در هر قیمت.