استخراج بیت کوین در ایران؛ آمار ماینرها، مصرف برق و سهم ایران از استخراج جهانی

استخراج بیت کوین در ایران طی سال‌های اخیر از یک فعالیت حاشیه‌ای به موضوعی بحث‌برانگیز در اقتصاد انرژی و سیاست‌گذاری تبدیل شده است؛ صنعتی که هم می‌تواند منبع درآمد باشد و هم در دوره‌های اوج مصرف، فشار قابل‌توجهی به شبکه برق وارد کند. از سهم ایران در هش ریت جهانی گرفته تا تعداد مزارع قانونی و گستره فعالیت‌های غیرمجاز، آمارها پراکنده و گاه متناقض‌اند؛ اما همین داده‌های محدود هم تصویری قابل‌تأمل ارائه می‌دهند.

در این گزارش، با اتکا به منابع رسمی مانند مرکز پژوهش‌های مجلس و شرکت توانیر و همچنین گزارش‌های رسانه‌ای، تلاش می‌کنیم به چند پرسش کلیدی پاسخ دهیم: ایران چه سهمی از استخراج جهانی بیت کوین دارد؟ صنعت استخراج ایران سالانه چه میزان بیت کوین تولید می‌کند؟ مصرف برق این صنعت چقدر است و چه نقشی در ناترازی برق کشور دارد؟

استخراج بیت کوین در ایران در یک نگاه

در جدول زیر می‌توانید خلاصه‌ای از مهم‌ترین داده‌های این گزارش را درباره وضعیت استخراج بیت کوین در ایران مشاهده کنید.

سهم ایران از استخراج بیت کوین جهان چقدر است؟

مرکز پژوهش‌های مجلس در سال 1401، گزارشی درباره تأثیر استخراج رمزارز بر میزان پایداری شبکه برق ایران منتشر کرد. شما می‌توانید از طریق این لینک به متن کامل این گزارش دسترسی پیدا کنید. در بخشی از این گزارش به سهم ایران از هش جهانی شبکه بیت کوین اشاره شده است که در تصویر زیر مشاهده می‌کنید.

مطابق تصویر فوق، سهم ایران از هش جهانی شبکه بیت کوین در بازه سال‌های 1398 تا 1400، بین 4 تا 6 درصد متغیر بوده است. به‌جز گزارش فوق، آمار رسمی دیگری طی سال‌های اخیر در این باره منتشر نشده است.

قطع اینترنت در دو مقطع در سال 1404، موجب شد تا گزارش‌های جالب توجهی درباره وضعیت استخراج رمزارز در ایران منتشر شود. به گزارش روزنامه شرق، به نقل محمد اله داد، معاون وقت انتقال و تجارت خارجی شرکت توانیر با قطع اینترنت در خلال جنگ ۱۲ روزه (خرداد و تیر 1404)، حداقل ۲۴۰۰ مگاوات بار از روی شبکه سراسری برق کشور برداشته شد.

یک گزارش تحلیلی دیگر (لینک گزارش) از سوی شرکت توانیر در بهمن ماه 1404 منتشر شد که جالب توجه است. این گزارش بعد از دوره قطع اینترنت در روزهای دی ماه سال 1404 منتشر شد. بر اساس این گزارش، قطع اینترنت در آن دوره باعث کاهش 1300 مگاواتی تقاضای مصرف برق در کشور شد.

جالب است بدانید در روز آغاز قطع اینترنت در دی ماه 1404، هش ریت جهانی شبکه بیت کوین حدود 450 اگزاهش بود. بلافاصله بعد از قطع سراسری اینترنت در ایران، هش ریت این شبکه به 406 اگزاهش سقوط کرد. به‌عبارت دیگر، حدود 10 درصد از قدرت محاسباتی شبکه بیت کوین کاهش پیدا کرد. اگر فرض کنیم افت هش ریت عمدتا ناشی از خاموشی ماینرهای داخل ایران بوده، سهم ایران می‌تواند در آن مقطع تا حدود 10 درصد برآورد شود؛ اما این برآورد قطعی نیست چراکه امکان دارد عوامل دیگری همزمان رخ داده که منجر به کاهش هش ریت شبکه شده باشند.

در کنار دو گزارش فوق، می‌توان به گزارش‌های تحلیلی زیادی که  طی سال‌های اخیر توسط رسانه‌های داخلی و خارجی منتشر شده‌اند نیز اشاره کرد. بررسی کارشناسان ایران بروکر نشان می‌دهد بسیاری از رسانه‌های خارجی در گزارش‌های تحلیلی خود، سهم ایران در میزان استخراج جهانی بیت کوین را حدود 4 تا 6 درصد می‌دانند. در همین راستا می‌توانید به گزارش سایت elliptic.co در سال 2021 مراجعه کنید. 

ایران سالانه چقدر بیت کوین استخراج می‌کند؟

با در نظر گرفتن توضیحات بخش قبل، سهم ایران در میزان استخراج بیت کوین در جهان را حدود 5 درصد لحاظ می‌کنیم. برای اینکه میزان استخراج سالانه بیت کوین در ایران را برآورد کنیم، باید ابتدا به سراغ آمار جهانی برویم.

آخرین رویداد هاوینگ بیت کوین تاکنون در آوریل 2024 رقم خورد. طی این اتفاق، پاداش استخراج بیت کوین به 3.125 واحد کاهش پیدا کرد. همان‌طور که می‌دانید، به طور متوسط هر ۱۰ دقیقه یک بلاک جدید در شبکه بیت کوین تولید می‌شود. یعنی در هر شبانه‌روز (۱۴۴۰ دقیقه)، حدود ۱۴۴ بلاک استخراج می‌شود.

با یک محاسبه سرانگشتی، میزان استخراج سالانه (بین سال‌های 1403 تا 1405) بیت کوین در جهان حدود 164250 کوین به‌دست می‌آید. با در نظر گرفتن سهم 5 درصدی، سالانه حدود 8212 بیت کوین در ایران استحراج می‌شود. البته دقت داشته باشید که این عدد قطعی و دقیق نیست و باتوجه‌به شرایط مختلف از جمله هش ریت جهانی بیت کوین، شرایط دسترسی به اینترنت در ایران و … تغییر می‌کند.

ماینینگ در ایران چقدر برق مصرف می‌کند؟

طبق گزارش‌های رسمی مرکز پژوهش‌های مجلس و وزارت نیرو، میزان کل مصرف برق کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۴۶ میلیارد کیلووات ساعت بوده است. با توجه به رشد سالانه ۳ تا ۵ درصدی تقاضای برق در کشور، انتظار می‌رود مصرف نهایی برق ایران در سال ۱۴۰۵ بین ۳۵۵ تا ۳۶۵ میلیارد کیلووات ساعت قرار گیرد.

بر اساس معتبرترین شاخص‌های بین‌المللی مانند شاخص کمبریج (CBECI) و گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، میزان مصرف برق سالانه شبکه جهانی بیت کوین بین 135 تا 160 میلیارد کیلووات ساعت است. یعنی کل شبکه جهانی بیت کوین تقریبا معادل ۴۰ تا ۴۵ درصد برق مصرفی ایران، انرژی مصرف می‌کند.

براساس گزارش خبرگزاری همشهری آنلاین، صنعت استخراج چیزی در حدود 5 تا 10 درصد میزان برق مصرفی کشور را در سال 1405 به خود اختصاص داده است. بنابراین سهم ماینینگ از مصرف برق ایران چیزی در حدود 17 تا 33 میلیارد کیلووات ساعت در سال است.

چند مزرعه استخراج قانونی در ایران وجود دارد؟

اولین مصوبه هیئت وزیران درباره استخراج رمزارز در ایران در روز 6 مرداد سال 1398 تصویب شد. متن کامل این مصوبه را می‌توانید از طریق این لینک مطالعه کنید. روند صدور مجوز برای فعالیت قانونی ماینرهای ارز دیجیتال در ایران از نیمه دوم سال 1398 آغاز شد.

براساس داده‌های گزارش “تأثیر استخراج رمزارز بر میزان پایداری شبکه برق ایران” مرکز پژوهش‌های مجلس، تا سال 1400، تعداد 56 مرکز مجاز استخراج رمزارز در ایران فعالیت می‌کردند. از این تعداد، 12 مرکز در مناطق آزاد قرار دارند.  

به‌گزارش باشگاه خبرنگاران جوان به‌ نقل از محمد خدادادی بهلولی مجری تامین برق مراکز استخراج رمز ارز شرکت توانیر، تعداد مزارع استخراج رمزارز قانونی در فروردین ماه 1402 در کشور برابر با 160 واحد رسید که حدود 240 مگاوات برق مصرف می‌کردند.

کارشناسان ایران بروکر علی‌رغم جستجو در منابع خبری معتبر، داده معتبر دیگری از وضعیت تعداد مزارع استخراج قانونی در ایران بین سال‌های 1403 تا 1405 به‌دست نیاوردند. اما با استفاده از داده‌های جمع‌آوری شده در این گزارش می‌توان به برآوردی از تعداد دستگاه‌های استخراج رمزارز قانونی فعال در سال 1405 رسید.

مصرف کل برق ماینینگ در ایران سالانه بین ۱۷ تا ۳۳ میلیارد کیلووات ساعت است. برای سهولت در محاسبات بنابراین توان مصرفی لحظه‌ای کل صنعت ماینینگ ایران (اعم از مجاز و غیرمجاز) در حال حاضر، بین 1900 تا 3800 مگاوات به‌دست می‌آید. براساس داده‌هایی که در ادامه بررسی می‌کنیم، میزان مصرف برق غیرمجاز دستگاه‌های ماینر به‌طور میانگین حدود 2800 مگاوات (حداقل 2000 و حداکثر 3750 مگاوات) تخمین زده می‌شود.

اگر مصرف لحظه‌ای صنعت ماینینگ در ایران را در حالت حداکثری برابر با 3800 مگاوات در نظر بگیریم، چیزی در حدود 1000 مگاوات برق در بخش قانونی و مجاز صنعت استخراج ایران مصرف می‌شود. اگر هر دستگاه ماینر به‌طور میانگین ۳ کیلووات مصرف داشته باشد، مجموع دستگاه‌های ماینر مجاز ایران در سال 1405  در حالت حداکثری بین 333 تا 334 هزار دستگاه است.

تعداد دستگاه ماینر فعال در ایران چقدر است؟

میزان مصرف برق هر دستگاه ماینر در هر ساعت حدود 2 تا 4 کیلووات است. باتوجه‌به اینکه دستگاه ماینر به‌صورت 24 ساعته کار می‌کند، اگر میزان مصرف برق هر دستگاه استخراج را به‌طور میانگین 3 کیلووات در نظر بگیریم، میزان مصرف سالانه یک دستگاه حدود 26280 کیلووات ساعت برآورد می‌شود.

همان‌طور که اشاره کردیم، سهم صنعت ماینینگ از برق مصرفی ایران، سالانه بین 17 تا 33 میلیارد کیلووات ساعت است. بنابراین با یک محاسبه سرانگشتی مشخص می‌شود چیزی در حدود 650 هزار تا 1.2 میلیون دستگاه ماینر در سراسر ایران در سال 1405 فعال هستند.

البته باتوجه‌به اینکه معمولا همه دستگاه‌ها به‌صورت همزمان و دائمی در مدار قرار نمی‌گیرند، تعداد ماینرهای موجود در کشور قطعا بیشتر از آمار ذکر شده است. جلوتر درباره این موضوع بیشتر توضیح می‌دهیم. باتوجه‌به برآورد تعداد دستگاه‌های ماینر مجاز (333 تا 334 هزار دستگاه، تعداد ماینرهای غیر مجاز در این بین 320 تا 920 هزار تخمین زده می‌شود.

ابعاد ماینینگ غیرمجاز در ایران

به‌گزارش خبرگزاری توانیر (لینک خبر) هادی سفید مو، مجری نظارت و ساماندهی استخراج رمزدارایی‌های شرکت توانیر در شهریور ماه 1405 طی مصاحبه‌ای اعلام کرد که از سال 1398 تا شهریور 1405، بیش از 300 هزار دستگاه ماینر غیرمجاز در ایران کشف و ضبط شده است. چیزی در حدود 12 تا 13 هزار دستگاه ماینر صرفا در 6 ماه نخست سال 1405 جمع‌آوری شده است.

هادی سفیدمو در این مصاحبه اعلام کرد، بیشترین کشفیات دستگاه استخراج از استان‌های زیر صورت گرفته است:

• خوزستان
• هرمزگان
• بوشهر
• تهران
• خراسان شمالی
• خراسان جنوبی
• چهارمحال و بختیاری

سهم پررنگ استان‌های مرزی در لیست فوق، نکته قابل توجهی است. سفیدمو در این مصاحبه به سهم 30 درصدی گزارش‌های مردمی در شناسایی ماینرهای غیرمجاز اشاره کرد. در حالی‌که مدیرعامل شرکت توانیر، سهم گزارش‌های مردمی در شناسایی دستگاه‌های استخراج غیرمجاز را حدود 70 درصد اعلام کرده است. واقعیت از این قرار است که دستگاه‌های ماینر، سروصدای زیادی دارند و به‌همین دلیل، استفاده از آن‌ها در محیط‌های پررفت‌و‌آمد معمولا به‌راحتی شناسایی می‌شود.

البته نباید از موضوع پرداخت پاداش برای گزارش ماینرهای غیرمجاز نیز غافل شد. در سال 1405 سقف پاداش برای مشارکت مردم در شناسایی ماینرهای غیرمجاز، ۳۲۰ میلیون تومان تعیین شده است. میزان پاداش بر اساس تعداد دستگاه کشف شده تعیین می‌شود.

• برای ۱۰ دستگاه اول، هر دستگاه ۳ میلیون تومان
• برای ۱۰ دستگاه دوم، هر دستگاه ۲ میلیون تومان
• برای مابقی، هر دستگاه 1.5 میلیون تومان

ماینینگ چه سهمی در ناترازی برق ایران دارد؟

در شرایطی که ناترازی برق به یکی از چالش‌های جدی کشور در سال‌های اخیر تبدیل شده، گمانه‌زنی‌های زیادی پیرامون نقش فعالیت‌های استخراج مجاز و غیرمجاز در ناترازی برق صورت می‌گیرد.

در وهله اول باید مشخص شود میزان ناترازی برق کشور چقدر است؟ به گزارش خبرگزاری مهر، محمد اله داد مدیرعامل شرکت توانیر میزان ناترازی برق ایران را در تابستان 1405 حدود 10 هزار مگاوات اعلام کرد.

به‌گزارش خبرگزاری توانیر (لینک خبر)، عباس گودرزی سخنگوی هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی در شهریور 1405 طی مصاحبه‌ای از فعالیت 13 هزار مزرعه استخراج رمزارز غیرمجاز در ایران خبر داد. او در این مصاحبه، میزان مصرف برق این مراکز غیرمجاز را حدود 3750 مگاوات عنوان کرد. البته بررسی داده‌های جمع‌آوری شده کارشناسان ایران بروکر در بخش‌های قبلی نشان می‌دهد برآورد مصرف 3750 مگاوات در بخش غیرمجاز صنعت ماینینگ چندان منطقی نیست.

ناگفته نماند آمارهای اختصاصی شرکت توانیر که در بهمن 1404 منتشر شد، متفاوت است. براساس گزارش روز 4 بهمن 1404 منتشر شده در خبرگزاری توانیر (لینک گزارش)، تعداد دستگاه‌های ماینر غیرمجاز در ایران بین 700 تا 800 هزار مورد برآورد شده که در 70 تا 80 هزار مزرعه استخراج کوچک و بزرگ قرار دارند. در این گزارش، میزان مصرف برق ماینرهای غیرمجاز حدود 2000 تا 2400 مگاوات اعلام شده است که با سایر داده‌های جمع‌آوری شده در این گزارش هم‌خوانی دارد.

براساس قانون، مراکز مجاز استخراج رمزارز، در طول تابستان و زمستان که ناترازی برق به اوج می‌رسد، مجاز به استفاده از برق سراسری برای ماینینگ نیستند. اگر فرض کنیم این قانون توسط تمام مراکز مجاز فعال در کشور رعایت شود، بنابراین این مزارع سهمی در ناترازی برق ایران ندارند.

با در نظر گرفتن داده‌های فوق، سهم مراکز غیرمجاز استخراج رمزارز از میزان کل ناترازی برق در ایران چیزی در حدود 20 تا 37.5 درصد برآورد می‌شود که رقم قابل توجهی است.

ارزش اقتصادی بیت کوین استخراج‌شده در ایران چقدر است؟

در سال ۱۴۰۵، وضعیت فعالیت مزارع استخراج دارای مجوز قانونی با ابهام همراه است و بسیاری از کسب‌وکارهای این حوزه به‌دلیل شرایط موجود، ماینینگ را به‌صورت موقت یا دائمی متوقف کرده‌اند. علاوه بر قطعی‌های اینترنت، افزایش نرخ دلار هزینه سرمایه اولیه راه‌اندازی مزارع را بالا برده و تعرفه برق استخراج نیز افزایش قابل‌توجهی داشته است. تعرفه برق مزارع قانونی از حدود ۳۳۰۰ تومان به‌ازای هر کیلووات‌ساعت در زمستان ۱۴۰۴ به ۷۰۹۰ تومان در سال ۱۴۰۵ رسیده است.

مصرف برق صنعت ماینینگ در ایران طی شش ماه نخست سال ۱۴۰۵ بین ۸ تا ۱۷ میلیارد کیلووات‌ساعت برآورد شده است. اگر فرض کنیم تمام این مصرف در چارچوب قانونی انجام شده باشد، هزینه برق مزارع استخراج در این مدت حدود ۵۶ تا ۱۲۰ همت خواهد بود که میانگین آن را می‌توان ۸۸ همت در نظر گرفت. در همین بازه، قیمت بیت کوین بین ۱۱ تا ۲۰ میلیارد تومان نوسان داشته و با فرض میانگین ۱۵ میلیارد تومان، استخراج حدود ۴۱۰۶ بیت کوین ارزشی معادل ۶۲ همت داشته است.

مقایسه هزینه ۸۸ همتی برق با درآمد ۶۲ همتی حاصل از استخراج نشان می‌دهد که فعالیت قانونی ماینینگ در سال ۱۴۰۵، حتی پیش از درنظرگرفتن سایر هزینه‌های اداره مزارع، از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست. در مقابل، استفاده از برق یارانه‌ای می‌تواند هزینه استخراج را به‌شدت کاهش دهد و همین اختلاف هزینه، یکی از عوامل ایجاد انگیزه برای ادامه فعالیت غیرقانونی استخراج بیت کوین با وجود مجازات‌های قانونی است

در جدول زیر، تخمین تقریبی ارزش ریالی بیت کوین‌های استخراج شده بین سال‌های 1403 تا 1405 در ایران را مشاهده می‌کنید.

دلایل اختلاف زیاد در آمار استخراج بیت کوین ایران

اختلاف شدید در آمار استخراج بیت‌کوین ایران عمدتا از غیرشفاف بودن داده ناشی می‌شود. بخش قابل‌توجهی از هش ریت کشور در واحدهای غیرمجاز یا خانگی فعالیت می‌کند و بدیهی است که در هیچ سامانه‌ای ثبت نمی‌شود؛ بنابراین در بسیاری از مواقع حتی آمارهای رسمی که از سوی برخی مسئولان ارائه می‌شود لزوما با واقعیت‌های میدانی مطابقت ندارد.

از طرفی دیگر، باید به عوامل بنیادی صنعت استخراج نیز توجه داشت که اساسا باعث می‌شوند بسیاری از آمارها با عدم اطمینان همراه باشند. به‌عنوان مثال می‌توان به شرایط زیر اشاره کرد:‌

• تفاوت از تکنولوژی دستگاه‌های استخراج بیت کوین
• خاموشی احتمالی و موقت تعدادی از دستگاه‌های ماینر
• تغییرات در هزینه‌های استخراج (قیمت دستگاه‌ها، تعرفه برق، هزینه تعمیرات و نگهداری، قیمت بیت کوین، قدرت هش شبکه بیت کوین)
• قوانین و مقررات موجود در کشور (غیرمجاز بودن استخراج در زمان اوج بار شبکه برق)
• روند کشفیات دستگاه‌های استخراج غیرمجاز
• استفاده از روش‌های تغییر آی پی ایران توسط ماینرهای فعال در کشور
• محدود نبودن فعالیت ماینرها در ایران به استخراج بیت کوین

در نهایت، انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی برای بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی نیز شکاف آمارها را تشدید می‌کند. به‌عنوان مثال، معمولا در مصاحبه‌های فعالان صنعت رمزارز، برخی از آمارهای ارائه شده توسط مقامات وزارت نیرو درباره مصرف غیرمجاز دستگاه‌های ماینر در کشور رد می‌شود.

کلام پایانی | تصویر واقعی صنعت ماینینگ ایران چیست؟

بررسی داده‌های رسمی، گزارش‌های رسانه‌ای و محاسبات انجام‌شده در این گزارش نشان می‌دهد که تصویر صنعت استخراج بیت کوین در ایران هنوز کامل و شفاف نیست. بااین‌حال، می‌توان اطلاعات موجود را در دو دسته مشخص قرار داد:

آنچه می‌دانیم یا تخمین می‌زنیم

استخراج رمزارز در ایران از سال ۱۳۹۸ چارچوب قانونی پیدا کرد و تا سال ۱۴۰2، دست‌کم 160 مرکز مجاز استخراج در کشور فعالیت می‌کردند. تا شهریور 1405، بیش از 300 هزار دستگاه ماینر غیرمجاز نیز در کشور کشف و ضبط شده‌اند. مقام‌های مختلف، تعداد مزارع غیرمجاز را بین ۱۳ هزار تا ۸۰ هزار واحد و مصرف برق آن‌ها را بین ۲۰۰۰ تا ۳۷۵۰ مگاوات اعلام کرده‌اند. این ارقام نشان می‌دهد فعالیت غیرمجاز، بخش مهمی از صنعت استخراج ایران را تشکیل می‌دهد.

بر اساس برآوردهای موجود، سهم ایران از هش ریت جهانی بیت‌کوین احتمالا در محدوده ۴ تا ۶ درصد قرار دارد؛ هرچند در برخی مقاطع، این سهم ممکن است بیشتر بوده باشد. با فرض سهم ۵ درصدی ایران، سالانه حدود ۸۲۱۲ بیت کوین در کشور استخراج می‌شود.

همچنین، مصرف سالانه صنعت ماینینگ ایران حدود ۱۷ تا ۳۳ میلیارد کیلووات‌ساعت برآورد می‌شود. با فرض مصرف متوسط ۳ کیلووات برای هر دستگاه، تعداد ماینرهای فعال کشور می‌تواند حدود ۶۵۰ هزار تا ۱.۲ میلیون دستگاه باشد. از این تعداد، حدود ۳۳۳ تا ۳۳۴ هزار دستگاه در سناریوی حداکثری، به‌صورت قانونی فعالیت می‌کنند و تعداد دستگاه‌های غیرمجاز حدود ۳۲۰ تا ۹۲۰ هزار دستگاه تخمین زده می‌شود. سهم استخراج غیرمجاز از ناترازی ۱۰ هزار مگاواتی برق کشور در سال 1405 حدود ۲۰ تا ۳۷.۵ درصد تخمین زده می‌شود

آنچه نمی‌دانیم

با وجود انتشار آمارهای متعدد، هنوز داده دقیق و به‌روزی درباره تعداد واقعی ماینرهای فعال، میزان هش‌ریت متعلق به ایران و سهم دقیق کشور از استخراج جهانی وجود ندارد. همچنین داده‌ها درباره فعالیت غیرمجاز ماینرها در ایران قطعی نیستند و بسیاری از اظهارنظرها در این باره، گمانه‌زنی است. بنابراین، اعداد ارائه شده در این گزارش باید به‌عنوان برآوردهایی برای ترسیم ابعاد صنعت استخراج بیت‌کوین در ایران در نظر گرفته شوند، نه آمار قطعی و نهایی.