بامداد شنبه، 28 فوریه، بازارهای جهانی نفت با شوکی بیسابقه روبرو شدند. حمله نظامی مشترک اسرائیل و آمریکا به تهران، نه تنها معادلات سیاسی منطقه را دگرگون کرد، بلکه امنیت انرژی جهان را به فاز بحرانی جدیدی کشاند. در پی این حادثه، قیمتهای نفت به سرعت صعود کردند؛ قیمت نفت برنت، سه شنبه 3 مارس، به حدود 80 دلار در هر بشکه رسید. روز دوشنبه، طلای سیاه از مرز 80 دلار هم عبور کرده بود که بالاترین قیمت آن از ژانویه ۲۰۲۵ است. شاخص نفت آمریکا (WTI) نیز به حدود 72 دلار در هر بشکه رسید که بالاترین قیمت خود از ژوئن ۲۰۲۵ بود. اما چه بر سر راه نفت قرار دارد و چه چیزی دلیل این صعودهای پی در پی است؟
اعداد ارائهشده بر اساس دادههای موجود و لحظهای هستند که ممکن است باتوجهبه شرایط، تغییر کنند. این نطلب نباید بهعنوان مشاوره مالی تلقی شود.
چرا بستن تنگه هرمز تهدیدی جدی برای اقتصاد جهانی است؟
تنگه هرمز یک آبراه باریک و استراتژیک است که بین ایران و عمان واقع شده و به خلیج فارس و دریای عمان متصل میشود. حدود 20 درصد از کل نفت مصرفی جهان (از هر پنج بشکه نفت، یک بشکه که فعلا متوقف شده) و یکپنجم گاز طبیعی مایع (LNG) از این مسیر عبور میکند؛ اپراتورهای کشتی و بیمهگران دریایی، ریسک عبور از تگه هرمز را نمیپذیرند
انسداد تنگه هرمز بهمعنای قطع یا کاهش شدید عرضه نفت به بازارهای جهانی است. این امر به سرعت منجر به افزایش شدید قیمت نفت خواهد شد که تاثیرات تورمی گستردهای را هم در سراسر جهان بهدنبال خواهد داشت. تنگه هرمز نه تنها برای نفت، بلکه برای سایر کالاهای اساسی و مواد خام نیز اهمیت دارد. بستن این آبراه میتواند زنجیره تامین جهانی را مختل کند و منجر به کمبود کالا و افزایش قیمتها شود.
جیم برکارد، رئیس بخش تحقیقات نفت خام در اساندپی گلوبال انرژی، در گزارشی روز دوشنبه نوشت:
جنگ بین ایالات متحده و اسرائیل با ایران، این پتانسیل را دارد که در صورت ادامه مسدودی کامل تنگه هرمز، جریان نفت در سطوح پایین یا توقف کامل انجام شود؛ که این بزرگترین اختلال عرضه نفت در تاریخ باشد.
بر اساس همین گزارش، پنج نفتکش از تنگه هرمز در روز یکشنبه عبور کرده، درحالیکه میانگین اخیر ۶۰ نفتکش در روز بوده است.
همچنین، به گزارش از سی ان ان: توقف ۲۰ میلیون بشکه نفت در تنگه هرمز، زنگ خطر بزرگتری برای فلج شدن عرضه جهانی نفت است.
اطلاعات میدانی چه میگویند؟
دادههای رهگیری کشتیها نشان میدهد بیش از ۲۰۰ فروند نفتکش و کشتی حملکننده گاز طبیعی مایع (LNG) در اطراف تنگه هرمز لنگر انداختهاند یا مسیر خود را تغییر دادهاند. شرکتهای بزرگ کشتیرانی کانتینری نیز برخی مسیرها را به دور دماغه امیدنیک در آفریقا منتقل کردهاند؛ تصمیمی که بهمعنای افزایش زمان و هزینه حملونقل است.
در بعد میدانی، گزارشها حاکی از اصابت پرتابهها به چند نفتکش در سواحل خلیج فارس و آسیبدیدن حداقل سه فروند از آنها است. سازمان بینالمللی دریانوردی وابسته به سازمان ملل از شرکتها خواسته تا زمان بهبود شرایط، از عبور از منطقه خودداری کنند.
همزمان، احتمال کارگذاری مینهای دریایی در مسیرهای باریک هرمز نیز بهعنوان یک سناریوی پرریسک مطرح شده است؛ عاملی که در صورت تحقق، نه تنها عبور نفتکشها، بلکه عملیات بیمه و تأمین مالی تجارت نفت را نیز مختل خواهد کرد.
بازار بیمه نیز هشدارهای جدی صادر کرده است. نشانههای اولیه از افزایش ۲۵ تا ۵۰ درصدی نرخ بیمه بدنه کشتیها در خلیج فارس حکایت دارد. بازار بیمه لویدز لندن پیشتر ایران، بخشهایی از خلیج فارس و دریای عمان را در فهرست مناطق پرریسک قرار داده بود و اکنون انتظار میرود «حق بیمه ریسک جنگ» بهطور معناداری افزایش یابد. این افزایش هزینه، در نهایت در قیمت تمامشده نفت تحویلی به پالایشگاههای آسیایی و اروپایی منعکس خواهد شد.
حتی اگر صادرات فیزیکی نفت کامل متوقف نشود، «ریسک ادراکشده» میتواند به اندازه یک اختلال واقعی، قیمتها را بالا نگهدارد. درحالحاضر، برآوردها حاکی از آن است که بین ۸ تا ۱۰ دلار از قیمت فعلی هر بشکه نفت، ناشی از همین ریسک تنش در خاورمیانه و احتمال اختلال در تنگه هرمز است.
واکنش آمریکا، چین و دیگر بزرگان نفت
ایالات متحده، بهعنوان بزرگترین تولیدکننده نفت جهان، در تلاش است تا با افزایش صادرات شیل، بخشی از خلأ عرضه را جبران کند. بااینحال، محدودیتهای زیرساختی و نیاز به سرمایهگذاری، مانع از افزایش سریع تولید شده است. بهنظر میرسد واشنگتن در حال بررسی گزینههایی برای آرامسازی بازار است و آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت، اقدامی است که پیشتر در بحران اوکراین نیز تجربه شده بود.
در سوی دیگر اقیانوس، چین و کشورهای اروپایی، بهعنوان واردکنندگان عمده انرژی، بیشترین آسیب را از این جهش قیمتها متحمل خواهند شد. گرچه نشانههایی از همکاری ایران با چین برای عبور نفتکشهای چینی مشاهده میشود، اما افزایش بهای نفت، بهویژه در شرایط شکننده اقتصاد جهانی، میتواند موج تازهای از تورم و افت رشد اقتصادی را رقم بزند و سیاستهای انقباضی بانکهای مرکزی را پیچیدهتر کند.
این بحران، تنها به بازار انرژی محدود نمیشود. افزایش قیمت سوخت، هزینه حملونقل، تولید و مواد اولیه را بهطور چشمگیری افزایش میدهد و در نهایت به رشد سطح عمومی قیمتها منجر میشود.
تاریخ نشان داده است که ترکیب جنگ و جهش انرژی میتواند اقتصاد جهانی را وارد دورهای از «رکود تورمی» کند. شوکهای نفتی دهه ۱۹۷۰ نمونه بارزی از این پدیده بودند. اکنون نیز، اقتصاددانان هشدار میدهند که اگر درگیری اسرائیل و آمریکا با ایران به یک جنگ طولانیمدت تبدیل شود، رشد اقتصادی جهان بهطور محسوسی کاهش خواهد یافت.
واکنش اوپک پلاس
اوپک پلاس روز یکشنبه در جلسهای با افزایش اندک تولید نفت موافقت کرد. هشت عضو این اتحادیه، شامل عربستان سعودی، روسیه، امارات، قزاقستان، کویت، الجزایر، عراق و عمان، تصمیم گرفتند تولید خود را به میزان ۲۰۶ هزار بشکه در روز افزایش دهند. این تصمیم در شرایطی گرفته شد که تحلیلگران هشدار میدهند این کشورها در وضعیت فعلی ظرفیت محدودی برای افزایش عرضه دارند.
بسیاری بر این باور هستند که باتوجهبه تنشهای ژئوپلیتیکی و نگرانیها در مورد اختلال در صادرات، این افزایش اندک تولید، تاثیر چندانی بر مهار قیمتها نخواهد داشت. در واقع، برخی کارشناسان معتقد هستند که حتی اگر این کشورها قادر به افزایش تولید باشند، با چالشهایی در زمینه صادرات مواجه خواهند شد. ناامنی در تنگه هرمز و افزایش هزینههای بیمه، میتواند صادرات نفت را با مشکل مواجه کند و در نهایت، عرضه موثر را کاهش دهد.
سناریوهای پیشرو برای قیمت نفت
آینده قیمت نفت به شدت و دامنه درگیریها در خاورمیانه بستگی دارد. بازارهای جهانی درحالحاضر شاهد نوسانات زیادی هستند و معاملهگران با دقت سناریوهای ممکن را ارزیابی میکنند. سه سناریوی اصلی قابل تصور است:
1. درگیری محدود و کوتاهمدت
در این حالت، جهش اولیه قیمتها پس از چند روز فروکش میکند و بخشی از “حق بیمه ریسک” که به دلیل نگرانیها از درگیری اضافه شده بود، تخلیه میشود. بازارها به تدریج به شرایط عادی بازمیگردند و قیمتها در محدودهای باثبات قرار میگیرند.
2. گسترش منطقهای بدون انسداد تنگه هرمز
در این سناریو، قیمتها در سطوح بالا تثبیت میشوند و دامنه نوسان افزایش مییابد. بازارها شاهد افزایش قیمتها هستند اما به دلیل عدم انسداد کامل تنگه هرمز، جهشهای بسیار شدید و ناگهانی قیمتها اتفاق نمیافتد. معاملهگران با احتیاط به معامله ادامه میدهند و ریسکهای ژئوپلیتیکی همچنان بر بازار تأثیرگذار است.
3. اختلال جدی در تنگه هرمز یا زیرساختهای کلیدی
این سناریو بسیار بحرانی است و میتواند منجر به جهشهای بسیار شدید قیمت نفت شود. اگر درگیریها به زیرساختهای نفتی یا تنگه هرمز آسیب جدی وارد کند، نفت میتواند به سرعت وارد کانالهای قیمتی بسیار بالاتر شود و رکوردهای جدیدی ثبت کند. این امر تأثیرات گستردهای بر اقتصاد جهانی خواهد داشت و میتواند منجر به افزایش شدید تورم و کاهش رشد اقتصادی شود.
باتوجهبه شدت و دامنه درگیریها، احتمال میرود بازار ترکیبی از سناریوی دوم و سوم را در نظر گرفته باشد؛ به همین دلیل باید منتظر نوسانات شدیدی در بهای طلای سیاه بود.
نتیجهگیری
در لحظات بحرانی، نفت فراتر از یک کالای تجاری، به ابزار سیاست تبدیل میشود. حملهٔ نظامی به تهران صرفاً یک رویداد نظامی نیست؛ این رویداد معادلات انرژی، بودجه دولتها، تورم جهانی و حتی سیاستهای پولی را تحت تأثیر قرار میدهد. هر موشک شلیکشده میتواند چند دلار به بهای هر بشکه نفت بیفزاید؛ اما در نهایت مسیر قیمتها نه تنها به خسارات فیزیکی، بلکه به تصمیمات سیاسی بازیگران اصلی بستگی دارد.
اگر دیپلماسی فعال شود و دامنهٔ درگیری مهار گردد، بازار بهتدریج به تعادل بازمیگردد. اما در صورت تشدید تنشها، نفت ممکن است وارد دورهای از جهشهای پیدرپی شود؛ جهشهایی که پیامدهایشان فراتر از بازار انرژی بوده و اقتصاد جهانی را با آزمونی تازه روبهرو میکند.
تحولات خاورمیانه، بهویژه وضعیت تنگه هرمز، همچنان نقطهٔ کانونی برای معاملهگران، سیاستگذاران و تحلیلگران جهانی است.
نظرات کاربران