در شرایطی که نوسانات قیمت دلار و محدودیت منابع ارزی به یکی از دغدغه‌های بازار تبدیل شده، بانک مرکزی از یک سو برای کنترل نوسانات، ارز عرضه می‌کند و از سوی دیگر، از افزایش ذخایر ارزی خود خبر می‌دهد. این دو اقدام در نگاه نخست پرسشی ایجاد می‌کنند: چرا بانک مرکزی در شرایط افزایش قیمت دلار، بخشی از ارز موجود را خریداری و نگهداری کرده است؟
مهدی دارابی، دستیار ارزی رئیس‌کل بانک مرکزی، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس به این پرسش و انتقادهای دیگری درباره فروش دلار به مردم، آثار تورمی خرید ارز و احتمال کف‌سازی قیمت پاسخ داده است.
دارابی می‌گوید این بانک از دی‌ماه ۱۴۰۴ در بازار ارز تجاری، بیش از آنکه از صادرکنندگان ارز بخرد، به بازار ارز عرضه کرده است. بااین‌حال، ذخایر ارزی بانک مرکزی نیز افزایش یافته که این موضوع پرسش‌هایی درباره منابع این ذخایر، آثار پولی خرید ارز و سیاست بانک مرکزی در قبال قیمت دلار ایجاد کرده است.
دارابی در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس، توضیح داده که پس از اصلاح سیاست‌های ارزی در دی‌ماه، تقاضای روزانه در بازار ارز تجاری از حدود ۶۰۰ میلیون دلار به کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار کاهش یافت؛ درحالی‌که عرضه در برخی روزها از ۳۰۰ میلیون دلار فراتر رفت.
به گفته او، بانک مرکزی در دوره‌های مازاد عرضه، ارز صادرکنندگان را خریداری کرده و در زمان کمبود، دوباره به بازار فروخته است. او تأکید دارد که این روند در جریان جنگ نیز ادامه داشته و بانک مرکزی از دی‌ماه تاکنون در این بخش، خالص فروشنده بوده است.
البته این ارقام مربوط به بازاری است که به گفته خود دارابی، عرضه و تقاضا در آن تحت کنترل قرار دارد. بنابراین کاهش تقاضای ثبت‌شده لزوماً به معنای کاهش نیاز واقعی اقتصاد به ارز نیست؛ همان‌طور که دارابی بخشی از افت تقاضا در دوران جنگ را ناشی از محدودیت واردات می‌داند.
افزایش ذخایر ارزی از کجا آمده است؟
دارابی بخش مهمی از افزایش ذخایر حواله‌ای را نتیجه خرید ارزهای نفتی دولت می‌داند. به گفته او، بانک مرکزی زمانی که بازار تجاری در تعادل بوده، ضرورتی برای فروش این منابع ندیده و آنها را حفظ کرده است. او همچنین می‌گوید ذخایر اسکناس بانک مرکزی نسبت به دی‌ماه افزایش یافته، اما در مقایسه با یک دوره دوساله، تغییر عمده‌ای نداشته است.
نکته مهم دیگر، نحوه تأمین ریال دولت از محل همین معاملات است. دارابی تأیید کرده که بانک مرکزی در مقابل خرید ارز نفتی، به دولت ریال پرداخت کرده تا بخشی از هزینه‌های بودجه، از جمله حقوق و کالابرگ، تأمین شود.
او می‌گوید بانک مرکزی برای کنترل آثار پولی این اقدام، نرخ ذخیره قانونی بانک‌ها را افزایش داده است؛ اقدامی که با محدود کردن ظرفیت وام‌دهی بانک‌ها می‌تواند به مهار رشد نقدینگی کمک کند.
بااین‌حال، برای سنجش میزان اثربخشی این سیاست، یک پرسش همچنان مطرح است: افزایش ذخیره قانونی تا چه اندازه توانسته اثر خرید ارز بر پایه پولی و نقدینگی را جبران کند؟
فروش دلار ۲۶۲ هزار تومانی؛ کنترل نوسان یا تعیین کف قیمت؟
یکی دیگر از محورهای مصاحبه، فروش ارز نزدیک به نرخ بازار آزاد است. دارابی در پاسخ به انتقادها درباره کف‌سازی قیمت دلار می‌گوید بانک مرکزی در مداخله اخیر، ارز را با نرخ ۲۶۲ هزار تومان فروخته، اما قیمت بازار پس از آن در مقاطعی تا ۲۵۶ هزار تومان کاهش یافته است.
او این کاهش را نشانه‌ای می‌داند که بانک مرکزی کف مشخصی برای نرخ ارز تعیین نکرده و معتقد است مداخله نزدیک به قیمت بازار، اثربخشی بیشتری دارد.
این توضیح نشان می‌دهد قیمت دلار پایین‌تر از نرخ فروش بانک مرکزی نیز معامله شده است؛ هرچند برای ارزیابی دقیق اثر مداخله بر قیمت، اطلاع از حجم و زمان معاملات ارزی هم اهمیت دارد.
دارابی همچنین هدف از اجرای طرح فروش سالانه تا ۱۰ هزار دلار به هر ایرانی را پاسخ به تقاضای احتیاطی مردم و مدیریت انتظارات بازار عنوان کرده است.
آیا دلار به روند بلندمدت خود بازمی‌گردد؟
در بخش دیگری از مصاحبه، دارابی افزایش بلندمدت نرخ ارز را نتیجه تورم مزمن و مشکلات ساختاری اقتصاد می‌داند. او معتقد است تثبیت نرخ ارز در شرایط تورمی، می‌تواند زمینه جهش‌های بعدی را فراهم کند.
درعین‌حال، به گفته او، نرخ فعلی دلار به دلیل نااطمینانی‌های سیاسی و شوک‌های بیرونی، بسیار بالاتر از روند بلندمدت خود قرار گرفته و با کاهش این فشارها امکان بازگشت آن وجود دارد.
بااین‌حال، در این مصاحبه نرخ مشخصی به‌عنوان سطح تعادلی دلار یا محاسبه‌ای برای میزان فاصله قیمت فعلی از آن ارائه نشده است.
آنچه از مجموع توضیحات دارابی برمی‌آید، تفکیک دو مسئله است: بانک مرکزی می‌خواهد با خریدوفروش ارز، نوسانات کوتاه‌مدت را مدیریت کند؛ اما به گفته خود او، توقف روند بلندمدت افزایش نرخ ارز به حل مشکلاتی مانند تورم، کسری بودجه و ناترازی‌های اقتصادی وابسته است.
از این منظر، پرسش اصلی تنها این نیست که بانک مرکزی چه میزان ارز خریده یا فروخته، بلکه این است که این مداخلات تا چه اندازه به ثبات پایدار بازار کمک کرده‌اند و چه اثری بر متغیرهای پولی گذاشته‌اند.
نظرات کاربران